Podczas gdy czekamy, aż COVID-19 w końcu zniknie, wieloletni korespondent bloga, John Borthwick, wyrusza w podróż powrotną do Tajlandii, korzystając z najlepszych tekstów o tym królestwie.

Tajlandia jest znana w wielu gatunkach literackich, od beletrystyki i fantasy, przez poezję, literaturę faktu, po science fiction. Wybierzmy się w wirtualną podróż przez niektóre z tych gatunków.

Z tajskiej perspektywy

„Jasmine Nights” to urzekająca i wzruszająca powieść tajskiego pisarza i kompozytora SP Somtowa. Jego na wpół autobiograficzna przygoda jest uważana za klasykę tajskich opowieści o dorastaniu lat 60. XX wieku. Akcja rozgrywa się w kapsule czasu jego arystokratycznej rodziny („naszego odległego, małego wyspiarskiego królestwa przy Sukhumvit Road”), a historia roi się od ekscentrycznych ciotek, adoratorów, książąt i kameleona. A do tego dochodzi seks, polityka i solidna dawka komedii.

Pira Sudham pisze cenione powieści i opowiadania o życiu codziennym w Tajlandii – nie o barach, spa, aspirujących celebrytach czy luksusowych hotelach – ale głównie w biednych, wiejskich regionach Isaan w północno-wschodniej Tajlandii. Jego najsłynniejsze dzieło, „Monsoon Country”, opowiada historię syna rolnika, który wyjeżdża do Bangkoku, a następnie studiuje za granicą na stypendium – co stanowi paralelę do historii życia samego Sudhama. Jego zbiór opowiadań „It is the People” również jest gorąco polecany.

Czczony tajski poeta królewski Sunthorn Phu (1786–1855) wiódł życie pełne romansów, skandali i wygnania, co znajduje odzwierciedlenie w jego twórczości. Znany jako „Poeta Ludowy Tajlandii”, porównywany był do Szekspira ze względu na rozległość i narodowe znaczenie jego dzieł. Jego saga poetycka „Phra Aphai Mani” opowiada o romantycznych przygodach byronowskiego bohatera w starożytnym Syjamie. Koh Samed jest miejscem akcji opowieści o zakochanej syrenie i wygnanym księciu, upamiętnionych dziś posągami kochanków na plaży Sai Kaew. Niedaleko Samed, w Klaeng, w prowincji Ranong, znajduje się Park Pamięci Sunthorna Phu.

Fikcyjna kraina uśmiechów

Były prawnik z Hongkongu, John Burdett, napisał sześć bestsellerowych powieści kryminalnych, których akcja rozgrywa się w Tajlandii, z ekscentrycznym tajskim policjantem Sonchai Jitpleecheepem w roli głównej. Akcja powieści rozgrywa się głównie w Bangkoku, mieście brudnej polityki, dziwacznych morderstw, a czasem równie osobliwych scen seksu. Są one pełne cudownie ekscentrycznych postaci, pożądliwych dusz i czarnego humoru. Zacznij od „Bangkok 8” i czytaj dalej.

Postacie Burdetta, zarówno dobre, jak i złe, są bardziej złożone niż postacie z tanich powieści i prywatni detektywi z obszernej serii Christophera G. Moore'a o Bangkoku. Jego kryminały, takie jak popularna trylogia „Zabójczy uśmiech”, rozgrywają się w mieście, które zdaje się składać głównie z barów i dzielnic czerwonych latarni. Alternatywnie, polecamy zbiór opowiadań „Krzesła”.

„Tajlandia to Włochy Azji. Wspaniałe jedzenie, piękne kobiety, szerząca się korupcja i totalna dysfunkcja” – mówi Jake Needham, autor sześciu wciągających, inteligentnych thrillerów, których akcja rozgrywa się w Tajlandii. „The Big Mango”, „A World of Trouble” i „Killing Plato” to idealne powieści dla każdego, kto utknie na lotnisku. Jego dopracowane fabuły przesiąknięte są międzynarodową polityką, wielkimi pieniędzmi i zawiłymi strukturami korupcji panazjatyckiej. (The Wall Street Journal Asiannotes: „Pan Needham zdaje się wiedzieć o tym więcej, niż powinno się wiedzieć”). Liczne błyskotliwe dialogi i konsekwentnie szybkie tempo charakteryzują powieści. Dzieło Needhama znacznie przewyższa większość tajskich powieści pisanych przez obcokrajowców, które zazwyczaj mają kategorię wiekową PG: detektywi, kobiety, broń i bandyci.

Jo Nesbø, autor bestsellerów i mistrz skandynawskich kryminałów, napisał thriller rozgrywający się w Bangkoku w 1998 roku, który został przetłumaczony na język angielski dopiero znacznie później. W książce „Karaluchy” jego detektyw z Oslo, Harry Hole, prowadzi śledztwo w sprawie morderstwa norweskiego ambasadora w Bangkoku, którego znaleziono martwego w zrujnowanym motelu. Bary go-go, świątynie i palarnie opium stanowią dziś już stereotypowe scenerie polowań Harry'ego.

„Dziewczyna Nakręcana” Paolo Bacigalupiego to cyberpunkowa opowieść science fiction o kradzieży genetycznej, machinacjach korporacji agrobiznesowych i pięknej, niemal ludzkiej kobiecie, tytułowej „Dziewczynie Nakręcanej”. Wszyscy oni ścierają się w postapokaliptycznym Bangkoku przyszłości, gdzie silnie uzbrojone agencje rządowe toczą ze sobą wojnę. Wyobraź sobie spotkanie „Neuromancera” Williama Gibsona z „Łowcą androidów” – w trakcie genetycznie wywołanego głodu…

Powieść Alexa Garlanda „The Beach” z 1996 roku nie wymaga większego przedstawienia. W 2000 roku na jej podstawie powstał hollywoodzki film, który z kolei wywołał falę niszczycielskiej turystyki w niegdyś rajskiej zatoce Maya na Koh Phi Phi Leh. Na wyspie o losowym charakterze (w Zatoce Tajlandzkiej, ale równie dobrze mogłaby to być dowolna wyspa) grupa backpackerów obserwuje, jak ich dziki raj zmienia się w tropikalne slumsy, gdy wydarzenia wymykają się spod kontroli, nabierają psychotycznego charakteru, a ostatecznie wszystko się wali. Powieść trafnie nazwano „Władcą much dla pokolenia X”.

Powieść Angeli Savage „Za nocnym bazarem” częściowo podważa powszechny stereotyp męskich poszukiwaczy przygód (lub ich ofiar) w Tajlandii, przedstawiając co najmniej jedną bohaterkę i osadzając akcję w Chiang Mai, a nie w Bangkoku. Prywatna detektyw Savage to trzydziestokilkuletnia Australijka, która staje przed niekiedy komicznym wyzwaniem „pracy pod przykrywką w środowisku, w którym może robić wszystko, tylko nie wtapiać się w tłum”. To środowisko to oczywiście świat morderstw, skorumpowanej policji i wyzysku.

Kiedy w 1956 roku ukazała się powieść Jacka Reynoldsa „Kobieta z Bangkoku”, „Asian Wall Street Journal” okrzyknął ją „jedną z dziesięciu najlepszych powieści o Azji”. To rzeczywiście wielki zaszczyt dla historii naiwnego mężczyzny z Zachodu, który spotyka bezwzględną zagraniczną uwodzicielkę. „Nieodwzajemniona miłość” to znany motyw literacki, który wciąż pojawia się w wielu inspirowanych tajską literaturą powieściach pisanych przez obcokrajowców, nie wspominając o prawdziwym życiu – co częściowo tłumaczy niesłabnącą popularność tej wciągającej powieści.

W „Private Dancer” irlandzki weteran kryminału Stephen Leather (a przynajmniej jego tragiczny młody bohater, Pete) błąka się tymi samymi uliczkami Bangkoku, wylewa te same łzy i nie uczy się niczego z tego, co naiwny bohater Jacka Reynoldsa 50 lat wcześniej. Ale w XXI wieku wszystko w barach Bangkoku jest surowsze i o wiele mroczniejsze. Biedny, zakochany Pete pogrąża się coraz głębiej w obsesji na punkcie gładkiej, lecz niewiernej femme fatale. „Slow Learner” mogłoby być zarówno jego epitafium, jak i alternatywnym tytułem książki Leathera.

Ja osobiście

Kanadyjska poetka, powieściopisarka i autorka książek podróżniczych Karen Connelly zna Tajlandię i jej język znacznie lepiej niż większość autorów spoza Tajlandii. Całkowicie przekracza stereotyp „Tajlandia = erotyzm + egzotyka”, patrząc i żyjąc daleko poza blichtrem półświatka. Przeczytaj jej zręczną, młodzieńczą relację z roku wymiany w książce „Dotknij smoka: Tajski dziennik”. Jej znacznie późniejsza książka „Burmese Lessons: A True Love Story” to szczera, bezkompromisowa relacja z podróży i romansu w dżunglach północnej Tajlandii, pośród birmańskich grup oporu na wygnaniu.

Wracając do zdecydowanie lżejszego tematu: przestrogi przed anegdotami australijskiego emigranta i humorysty Neila Hutchisona o obcokrajowcach, którzy szukają miłości w niewłaściwych tajskich barach – i czasami i tak ją znajdują – powinny być lekturą obowiązkową dla wszystkich mężczyzn w okresie dojrzewania i starości, podróżujących do Tajlandii. Hutchison dzieli się swoimi własnymi, z trudem zdobytymi obserwacjami na temat farangów (obcokrajowców), którzy czują się całkowicie zagubieni w tajskim świecie, w ironicznych tytułach, takich jak „Głupiec w raju” i „Pieniądze numer jeden: Poradnik przetrwania dla singli z Pattayi”.

Dziennikarskie eksploracje szkocko-kanadyjskiego ekspaty Jima Algie w książce „Bizarre Thailand” nie są tak pikantne, jak sugerowałby sensacyjny tytuł („Opowieści o zbrodni, seksie i czarnej magii”). Książka jest pełna niejasnej lokalnej wiedzy o świątyniach płodności, zbuntowanych mnichach i wciąż powszechnej tajskiej wierze w przesądy i magię. Jest też zabawna. W podobnym duchu, ale z silniejszym naciskiem na rozwój postaci, gorąco polecamy również dwie znakomite książki innego autora-ekspata (i cenionego biografa Jima Morrisona), Amerykanina Jerry'ego Hopkinsa: „Bangkok Babylon” i „Thailand Confidential”.

W swoim dzienniku podróży „Borderlines” znany angielski pisarz Charles Nicholl podróżuje na północ, do Złotego Trójkąta, a następnie do Birmy, w poszukiwaniu buntowników, jadeitu, handlarzy opium, spostrzeżeń i nieuchwytnego tajskiego przyjaciela o imieniu Katai: „Czasami myślę, że nie tylko Katai mi umknęło, ale sama Tajlandia, cała ta dziwna podróż. Nigdy tak naprawdę nie wiedziałem, dokąd zmierzam, nigdy nie dotarłem do celu. Być może prawo podróży jest takie proste. Nigdy nie docierasz do celu. Jest tylko droga i to, co odkrywa po drodze”. Brzmi znajomo?

Królestwo książek non-fiction

„The Ideal Man: The Tragedy of Jim Thompson and American Warfare” autorstwa Joshuy Kurlantzicka to wciągająca biografia legendarnego Jima Thompsona, tak zwanego „Króla Jedwabiu”. Jego burzliwa kariera obejmowała role żołnierza, szpiega, bon vivanta i przedsiębiorcy – a ostatecznie jego zniknięcie bez śladu. Podtytuł książki nawiązuje do szerszego kontekstu wydarzeń militarnych i politycznych w Azji Południowo-Wschodniej. Rezultatem jest wnikliwy portret jednej z najbardziej fascynujących postaci zagranicznych w tym kraju, osadzony na tle burzliwego krajobrazu politycznego Tajlandii po II wojnie światowej.

Nieautoryzowana biografia zmarłego króla Bhumibola Adulyadeja z 2006 roku, „Król nigdy się nie uśmiecha”, autorstwa dziennikarza Paula M. Handleya, jest zakazana w Tajlandii, ale łatwo dostępna w Kambodży. Autor bezlitośnie przygląda się karierze króla Ramy IX, najdłużej panującego monarchy na świecie (od 1946 do 2016 roku). To niekonwencjonalna analiza podstaw i osiągnięć rządów króla oraz rozwijającej się demokracji w Tajlandii.

Podczas pobytu w tym regionie, sąsiedni Laos, oferuje równie fascynującą lekturę. Szczególnie polecamy dzienniki śledcze dziennikarza Christophera Kremmera, który z powodzeniem odkrył losy ostatniego króla Laosu, Sisavanga Vatthany, zaginionego w 1975 roku: „Śladami królów słoni” i „Pałac bambusowy: Odkrycie zaginionej dynastii Laosu”.

Niektóre z wymienionych powyżej tytułów są już niedostępne, ale większość jest dostępna online lub jako e-booki. Naukowe zgłębienie tematu oferuje książka „Imagining Siam: A travels' literature guide to Thailand” autorstwa dr Caron Eastgate Dann.